Van wet naar digitale werking

Kunnen we traditionele wetgeving transformeren naar machine-uitvoerbare specificaties? We onderzoeken of dit de kloof tussen wetgever en uitvoering kan verkleinen.

Wat als de manier waarop een wet wordt uitgevoerd publiek leesbaar en machine-uitvoerbaar gepubliceerd wordt, naast de wettekst zelf? Verschillende partijen, van uitvoeringsorganisaties tot burgers, kunnen die uitvoering dan onafhankelijk controleren en draaien, en interpretatieverschillen worden zichtbaar in plaats van verborgen in code.

Hoe maken we overheidsbesluiten inzichtelijker? We experimenteren met manieren waarop burgers kunnen zien welke regels gelden en hoe beslissingen tot stand komen.

Dezelfde wet wordt door verschillende overheidsorganisaties anders geïnterpreteerd en toegepast, wat leidt tot inconsistenties en onrecht.

Zouden machine-uitvoerbare wetten interpretatieproblemen kunnen verminderen? We onderzoeken of dit kan leiden tot consistentere regeltoepassing.

Burgers krijgen besluiten zonder uitleg over hoe deze tot stand zijn gekomen. Overheid als black box.

Kunnen we elk besluit traceerbaar maken naar de exacte regeltoepassing? We verkennen mogelijkheden voor meer transparantie in overheidsbeslissingen.

Wetten worden vaak geschreven zonder volledig te testen of ze in de praktijk uitvoerbaar zijn. Dit kan leiden tot implementatieproblemen door inconsistenties, onduidelijkheden of praktische beperkingen.

Zou machine-uitvoerbare wetgeving het mogelijk maken om wetten te testen? We onderzoeken of inconsistenties en conflicten vroegtijdig gedetecteerd kunnen worden.

Wetten als YAML-bestanden met de wettekst en de machine-uitvoerbare regels naast elkaar. Een versioned JSON Schema bewaakt de structuur. RFC-001

Verwachte uitkomsten worden vastgelegd als leesbare scenario’s. Juristen en programmeurs lezen dezelfde tests, en elke wijziging in de regels wordt direct gevalideerd. Waar mogelijk halen we die scenario’s rechtstreeks uit de memorie van toelichting.

Een deterministische execution engine die de YAML-regels uitvoert. Werkt in Rust en compileert naar WebAssembly zodat dezelfde regels in de browser en op de server hetzelfde resultaat geven. Documentatie

Een LLM-gebaseerde tool die bestaand analoog recht zou kunnen omzetten naar machine-uitvoerbare regels. We verkennen hoe automatische transformatie eruit zou kunnen zien.

Een werkomgeving waarin juristen wetten machine-uitvoerbaar kunnen maken. We zijn aan het ontdekken hoe deze editor er precies uit moet zien. Documentatie

Een visualisatie van de relaties tussen verschillende wetten, die zou kunnen tonen hoe wijzigingen in één wet doorwerken in het hele juridische landschap.

De bibliotheek van machine-uitvoerbare regels. Git verzorgt de versiegeschiedenis; een registry verbindt verschillende bronnen tot één geheel. Documentatie

Een omgeving waarin de gevolgen van nieuwe wetgeving doorgerekend zouden kunnen worden, voordat ze in werking treden. Bedoeld om maatschappelijke impact en onbedoelde effecten zichtbaar te maken. Live demo

Een centrale plek voor publicatie en distributie van machine-uitvoerbare regels, met API-toegang voor overheidssystemen en private partijen.

Hoe kunnen we voorkomen dat de stapeling van wet- en regelgeving wetten onuitvoerbaar maakt? Dit project verkent de ontwikkeling van een analysetool om wetsvoorstellen te toetsen op uitvoerbaarheid in samenhang met andere wetten.

Kunnen we een algemeen rekenhart voor de overheid ontwikkelen? Dit project verkent hoe zo'n systeem zou kunnen helpen bij het uitvoeren van complexe regelingen voor burgers en bedrijven, bijvoorbeeld bij het berekenen van toeslagen.

Het paper betoogt dat de overheid haar wetsuitvoering moet publiceren als machine-uitvoerbare specificatie, waarbij elk besluit vastlegt met welke versie het is genomen. Wie een besluit ontvangt, kan het narekenen, en het parlement kan de regel zelf analyseren.

Deze WRR-factsheet identificeert vijf aandachtspunten en toetsvragen voor parlementaire controle op digitale uitvoering van wetgeving. Het RegelRecht-project valt binnen het domein van deze factsheet en kan worden beoordeeld aan de hand van de voorgestelde criteria voor transparantie, traceerbaarheid en democratische controle.

Deze factsheet voor de Vaste commissie Digitale Zaken van de Tweede Kamer benoemt zes rechtsstatelijke risico's van digitale wetsuitvoering, waaronder ondoorzichtigheid en vertaalproblemen tussen wettekst en code, en bepleit traceerbaarheid van algoritmen naar hun juridische bron.

Zuurmond signaleert dat de huidige informatiehuishouding een bureaucratische, reactieve overheid ondersteunt die te sterk gebaseerd is op wantrouwen jegens burgers. Hij pleit voor een responsieve overheid met betere informatievoorziening.

De Rekenkamer testte 9 algoritmes bij verschillende overheidsorganisaties en constateerde dat 6 daarvan risico's hadden op het gebied van prestatiebeheer, bias, datalekken of onbevoegde toegang. Het rapport benadrukt de noodzaak van continue monitoring.

Dit eerste systematische onderzoek naar algoritmegebruik bij de Nederlandse overheid constateerde dat algoritmes zich vooral richten op overheidsbehoeften, met beperkte aandacht voor ethische aspecten en burgerinzicht.

De Raad van State benadrukt het belang van uitvoeringstoetsen en samenwerking tussen beleidsmakers, wetgevingsjuristen en uitvoeringsorganisaties in multidisciplinaire teams, en pleit voor betere toetsing op uitvoerbaarheid en doenvermogen.

De staatscommissie signaleert dat demografische ontwikkelingen leiden tot druk op toegankelijkheid van overheidsdiensten zoals onderwijs, zorg en huisvesting.

De studiegroep concludeert dat digitalisering van de overheid een radicale mentaliteitsverandering vereist en dat digitale dienstverlening tot de kern van het primaire proces hoort.

Dit rapport analyseert problemen bij uitvoeringsorganisaties zoals de Belastingdienst, DUO en UWV: continuïteitsrisico’s, beperkte wendbaarheid bij beleidswijzigingen, en ontbrekende mogelijkheden voor maatwerk.

Dit actieplan werd opgesteld als reactie op het rapport 'Ongekend onrecht' en richt zich op structurele verbetering van de informatiehuishouding binnen de gehele rijksoverheid.

Vastleggen wat machine-leesbare wetgeving is, en wat ze moet kunnen.

Uitzoeken waar de aanpak houdt en waar ze breekt, met onderzoek per rechtsgebied.

De gereedschappen bouwen waarmee juristen en uitvoerders het werk zelf kunnen doen.

Beleggen waar dit thuishoort: bij welke organisaties, onder welke afspraken.

Zorgen dat het blijft kloppen als wetten veranderen en mensen wisselen.